Nuset shqiptare në Serbi

A janë nisur djemtë e fshatit rrëzë Golisë dhe Jadovikut dhe nga
Peshteri gjurmëve të car Dushanit serb, që për nuse të shkojnë, siç
shkruan gazeta “Politika” e Beogradit, deri në “shtetet latine”.
Pesëdhjetë djem nga komuna e Sjenicës dhe e Pazarit të Ri në Serbinë
Veriore, për pak më shumë se një vit, i kanë sjellë nuset e veta nga
Shqipëria, kryesisht nga rrethina e Shkodrës. Disa i takojnë
grupmoshës së djemve të rinj, e disa, siç e pranojnë vetë, janë afër
kufirit të rrezikshëm që të mbeten përgjithmonë beqarë. Në fund të
vitit që sapo lamë pas, janë mbledhur rreth 40 çifte bashkëshortore
nga martesat e përziera shqiptaro-serbe në fshatin Bugjevë në Peshter
me ftesën e organizatës humanitare siç e quajnë ata, “Rashka e
vjetër”.
Rrëfimet e shumicës së dhëndurëve edhe pse janë të ndryshme,
megjithatë e kanë një ngjashmëri. Për ata që rininë e kanë kaluar
nëpër kafene dhe fabrika nëpër Shumadi prej nga janë kthyer për shkak
të tranzicionit, vajza në Peshter nuk kanë mbetur, po edhe nëse
gjendet ndonjë ndokund, ato nuk duan të martohen me fshatarët e
Rashkës. Prindërit e tyre të rraskapitur ose të moshuar kanë vetëm një
dëshirë: të shohin nipër me nëna shqiptare. Për më shumë se tri
dekada, familja Matiq, në fshatin Buxhevë të veriut të Serbisë nuk i
ishte gëzuar lindjes së ndonjë trashgimtari. Mirëpo, vitin e kaluar në
këtë shtëpi kishte hyrë Vera, nusja nga rrethi i Pukës. Pa u mbushur
viti, kishte lindur Milosh Matiqi, trashëgimtari i parë pas shumë
kohësh i Matiqëve. Babai, Vujadini, është pakëz më i vjetër se një
baba mesatar, por është njësoj i lumtur për fëmijën e tij. Vera, e
cila fatin e jetës e ka gjetur në fshatin serb, është e qeshur dhe e
gëzuar prej natyre, tërë fshati e lavdëron. Për të thuhet se është e
vyeshme (nikoqire), dhe që i di të gjitha punët e shtëpisë, dhe të
bagëtive në fushë. “Vjehrra më do si vajzën e vet”, thotë Vera duke
përkundur djepin për të vënë në gjumë Miloshin.
Fshati Buxhevë, është një nga fshatrat e Serbisë që ka mbetur
pothuajse bosh. Të rinjtë ikin. Pleqtë rrinë duke pritur fundin të
qetë dhe të ngadalshëm. Mirëpo, në dy-tri vitet e fundit, gjërat kanë
nisur të ndryshojnë në disa prej fshatrave. Ata pak beqarë, kryesisht
burra që u ka kaluar mosha mesatare e martesës, fatin e martesës e
gjejnë në Shqipëri. Nuk është i vogël numri i nuseve nga Shqipëria që
kanë vendosur të kalojnë jetën në fshatrat gati të braktisura serbe.
Vera nga Puka, gruaja e Vujadin Matiqit dhe nëna e Miloshit, është
vetëm njëra nga shumë nuset shqiptare në Serbi.
Foshnjën e porsalindur janë duke e pritur edhe Vukoman Maslaku nga
fshati Cërsko dhe Bardha e tij. Bashkëshorten Bardha, ai e quan Boki,
por shpjegon se emri i saj mund të përkthehet si “Snezhana”.
Radisha Saviq nga Sopoqani gjashtë vjet ka jetuar me të atin plak dhe
siç thotë vetë, qëkur është martuar me Pranverën, çdo gjë është më
ndryshe. Stanisha Janiqieviq dhe Grado Radosavleviq nga fshati
Zhunjeviq i Pazarit të Ri, i kanë mbushur të 40-tat dhe tani janë
martuar me bashkëshorte nga Shqipëria.
Në fshatin e Tutinit Dobrinje, Sërgjan Popoviqi ka sjellë Linditën,
kurse para dhjetë ditësh si dhëndër shqiptar është regjisturar edhe
Mirosllav Saviqi i martuar me Lizën.
“Siç thuhet, kur martohesh e humb lirinë, kurse ne jemi liruar nga
punët e grave, nga mjelja e lopëve, gatimi i bukës dhe larja e
rrobave, që kur jemi bërë dhëndurë shqiptarë”, thonë Sërgjani dhe
Mirosllavi.
Mirosllav Mërleshi nga Osaonica ka sjellë në shtëpi Gofilen. Para pak
kohe në fshatin fqinj Guberev ka ardhur edhe motra e saj Lumja. Është
martuar me Radisav Miliqeviqin. Në shtëpi, në Shqipëri, ato thonë se
kanë edhe katër motra, e ndoshta edhe ato do të kenë fatin të martohen
këndej.
Rafail Vukashinoviq jeton në qendër të Pazarit të Ri. Ai para pak kohe
është martuar me Angjelën, e cila siç thuhet e ka vijuar rrugën e
motrës së vet Mirelës, e martuar me Nebojsha Vasoviqin nga Shtitari.
Angjela pret që sapo të rritet edhe motra më e vogël, ndoshta edhe ajo
do të vijë këtej. “Me rëndësi është të martohen djemtë, të lindin
fëmijë, dhe të të mos mbyllen shtëpitë”, thotë plaka Stanica Rakoqeviq
nga Buxheva, kurse mësuesja Zorica Novçiq thotë se kunati dhe kunata e
saj Lulja janë duke pritur foshnjen. “Është dëm që këta djem nuk janë
martuar më herët, sepse do të kishte më shumë fëmijë në Buxhjevë dhe
shkolla nuk do të mbyllej, mirëpo mësuesja Zorica nuk ka thënë me këtë
rast se ndoshta së shpejti do të nevojitet edhe ndonjë mësues i gjuhës
shiqpe, kush e di!
“Kemi ardhur që t’u urojmë fat të porsamartuarëve” ka thënë kryetari i
Organizatës “Stara Rashka”, Vojin Vuçiqeviq. Çdo çifti bashkëshortësh
ai i ka dhuruar nga 500 euro në zarfë “që të hollat t’i ruajnë për
fëmijë”. Monaku i Sjenicës Mirosllav Vraniqi tanimë i ka kurorëzuar
disa çifte, siç thotë me pëlqimin e prindërve të nuseve. Nuset edhe
pse janë nga Shqipëria janë të krishtera. Përveç stolive, dhëndri kur
shkon të kërkojë dorën e nuses, duhet të blejë unazën, byzylukun, por
patjetër edhe orën e artë me kryq të artë.
Prindërit e vajzave të Shqipërisë zakonisht vijnë “të shikojnë” se ku
po i japin vajzat.
Siç shkruan gazeta “Politika”e Beogradit për ta me rëndësi është që
vajzat t’i martojnë me njerëz të ndershëm dhe me të krishterë. Nuset e
Shqipërisë në Serbi arrijnë përmes shtigjeve tanimë të rrahura të
cilat i dinë ata që e kanë kaluar këtë rrugë. Vajzat e Shqipërisë kanë
arritur edhe në Beograd. Disa prej dhëndurëve të shqiptareve janë
policë, inspektorë ose punëtorë. Shumica e këtyre nuseve sapo arrijnë
në kryeqytetin serb ndërrojnë emrin dhe nuk duan të deklarohen nga
janë. Numri i atyre që kanë arritur në Beograd është ende i vogël në
krahasim me nuset e Rashkës.

Martesat e përziera edhe në kohën e “Vëllazërim Bashkimit”
Edhe më përpara ka pasur martesa të përziera, por atëherë kryesisht
djemtë shqiptarë janë martuar me vajzat serbe. Anton Çeta ka qenë i
martuar me një serbe (i biri Lazari, jeton në Beograd), po ashtu Mark
Krasniqi (e bija Drita, jeton ne Beograd), Hasan Kaleshi (dy djem,
Eroli dhe Damiri), Hilmi Thaçi (e bija Valbona), aktori Bekim Fehmiu
(dy djem, Uliksi dhe Hedoni, jetojnë në Amerikë). Edhe i ndjeri Faruk
Begolli ka qenë i martuar me një serbe, piktori Matej Rodiqi (i biri
Kola), Adem Bllaca, ndihmësdrejtor i Bibliotekës Popullore të
Beogradit (në fund të viteve të 70-ta ka kaluar në Prishtinë) etj.
Motra e historianit Dimitrije Bogdanoviqit, autorit të “Librit për
Kosovën”, ka qenë e martuar me Martin Camajn, emigrant nga Shqipëria,
shkrimtar, ka studiuar sllavistikë në Beograd dhe me të cilin emigroi
në Itali në vitin 1956, i urdhëruar që ta braktisë Jugosllavinë. (Kanë
jetuar në Mynih, ku Camaj ka qenë profesor i gjuhës shqipe në
universitet. Çifti u nda në fund të viteve 70-të).
Diplomati Elhami Nimani ka qenë i martuar Sonjën, të bijën e
mitropolitit të Sremit dhe Karlovcit Rajiçin, e cila ka shkuar në
Kosovë në vitin 1945 me divizionin e 46-te LNÇ në repartin e
Agitropit. Disa politikanë shqiptarë, të cilët kanë jetuar në Beograd,
kanë qenë të martuar me serbe si Ali Shukria me Dushankën, (dy djem
Zeqirin dhe Luanin), Sinan Hasani me Stanen (dy fëmijë Ilirin dhe
Dijanën), Kol Shiroka (Lekën dhe Jugosllavën), Alush Gashi me Lejlën
(tre djem Agimin, Skënderin dhe Fatmirin), diplomati Mesud Besniku me
Momirën (vajzën Meritën e cila vdiq në moshën 17-vjeçare), Halil
Fejzullahu me Danicën, (vajzën Kaqushen (Jashari), politikane e
njohur, si dhe djemtë Korabin, i ndarë nga jeta dhe Petriti
hendbollist në ekipin e “Crvena Zvezdës” së Beogradit. etj. Nje numër
shumë i vogël i martesave është bërë midis shqiptareve dhe serbëve.
Një nga rastet e rralla është ai i Eleonorës, e bija e politikanit
Mehmet Hoxha dhe Boshko Jovanoviqit (kanë dy djem). Së fundi ka pak më
shumë raste ku edhe vajzat shqiptare të Beogradit po lidhin martesa me
djemtë serbë.

Shkaku i migrimeve
Këtë dukuri të martesave ndërmjet djemve serbë dhe vajzave shqiptare,
profesori i Sociologjisë së Migrimeve në Universitetin e Prishtinës,
Anton Berisha, e shpjegon me faktin se pas viteve ‘90-të, djemtë e
fshatrave në veri të Shqipërisë kanë emigruar, kurse vajzat në mungesë
të një bashkëshorti të nacionalitetit të vet, fatin e jetës janë
detyruar ta kërkojnë jashtë kufijve të shtetit të tyre. Sipas
socilogut Berisha, kushtet e njëjta ekonomike dhe sociale në të dyja
anët e kufirit, kanë ndikuar që me shumë lehtësi vajzat shqiptare të
shkrihen në kulturën e fshatrave serbe. “Këto migrime kanë shkaktuar
një pabarazi gjinore në kuptimin e mangësisë së djemve në krahasim me
numrin e femrave, të cilat nuk kanë parë ndonjë perspektive për
martesë”, është shprehur ai.
Berisha thotë se martesa të tilla dëshmojnë që interesi etnik nuk
është më në plan të parë kur vihet në pikëpyetje interesi ekonomik dhe
interesa të tjera për të përmbushur nevojat personale. “Pjesët veriore
të Shqipërisë, nuk kanë pasur përvojë të keqe, dhe janë farë pak të
informuar për luftrat që kanë ndodhur mes shqiptarëve dhe serbëve”,
shpjegon Berisha, për mënyrën e lehtë të martesave në të dyja anët e
kufirit. Sipas tij, ambjenti i njëjtë, kushtet ekonomike dhe
mentaliteti kanë krijuar rrethana për lidhje martesore ndërmjet
vajzave shqiptare dhe djemve serbë. Shkak kryesor për gjithë këto
martesa është largimi i meshkujve, burrave nga malësia e Shqipërisë në
vende të tjera ku ka pasur pabarazi gjinore dhe janë krijuar kushte që
femrat në pamundësi që të gjenin fatin tek bashkëkombasit e tyre, e
kanë gjetur në vendet fqinje.

Përgatiti Bashkim Shala